Manyetik Alan Ölçümü

Manyetik Alan Ölçümü, çalışma ortamlarında elektrikli ekipmanlar, enerji hatları, trafolar, üretim sistemleri ve elektromanyetik kaynaklardan oluşan manyetik alan seviyelerinin belirlenmesi amacıyla gerçekleştirilen önemli bir iş hijyeni ölçümüdür.

Çalışanların elektromanyetik alanlara maruziyet düzeylerinin tespit edilmesi, sağlık risklerinin değerlendirilmesi ve yasal mevzuatlara uyumun sağlanması açısından büyük önem taşır.

Lavin Mühendislik olarak Gaziantep başta olmak üzere Adana, Hatay, Kahramanmaraş, Şanlıurfa, Kilis, Adıyaman ve Osmaniye’de profesyonel manyetik alan ölçümü hizmetleri sunuyoruz. Uzman ekibimiz ve kalibre edilmiş cihazlarımızla güvenilir ölçüm, analiz ve raporlama çözümleri sağlayarak işletmelerin güvenli çalışma ortamları oluşturmasına katkıda bulunuyoruz.

Fabrikada kaynak makinesinin yanında çalışan bir işçi. Trafo odasına her gün giren bir teknisyen. Güçlü elektrik panosunun hemen yakınında saatlerce duran bir operatör. Bu çalışanların maruz kaldığı manyetik alanı ne kadar işveren ölçtürmüştür?

Manyetik alan ölçümü, Türkiye’de hem yasal bir zorunluluk hem de çalışan sağlığını korumanın temel adımlarından biridir. Ancak pek çok işyeri bu yükümlülüğü ya bilmemekte ya da ertelemektedir.

Bu rehberde manyetik alan ölçümünün ne anlama geldiğini, hangi sektörlerde zorunlu olduğunu, nasıl yapıldığını ve 2024 yılı itibarıyla geçerli ceza tutarlarını ele alıyoruz.

Manyetik Alan Nedir?

Manyetik alan, elektrik yüklerinin hareket etmesi sonucu oluşan fiziksel bir kuvvet alanıdır. Elektrik akımının geçtiği her iletken çevresinde manyetik alan meydana gelir. Yani elektrik enerjisiyle çalışan her cihaz, az ya da çok manyetik alan yayar.

Manyetik alanın büyüklüğü Tesla (T) veya Gauss (G) birimiyle ifade edilir. 1 mikrotesla (µT) yaklaşık 10 miligauss’a eşdeğerdir.

Günlük yaşamda doğal manyetik alan kaynaklarının yanı sıra yapay kaynaklar da mevcuttur:

• Doğal kaynaklar: Dünya’nın çekirdeğinden kaynaklanan jeomanyetik alan, güneş rüzgarı
• Yapay kaynaklar: Elektrik hatları, trafolar, elektrik motorları, kaynak makineleri, baz istasyonları, kablosuz iletişim sistemleri

Manyetik alan şiddeti kaynaktan uzaklaştıkça hızla düşer. Yapılan ölçümlerde 154 kV enerji nakil hatlarında 50 metreden sonra manyetik alan değerinin neredeyse sıfıra yaklaştığı gözlemlenmektedir.

Yasal Zorunluluk: Hangi Kanunlar Geçerli? 

Türkiye’de manyetik alan ölçümünü zorunlu kılan birden fazla yasal düzenleme vardır.

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Madde 10): İşverenler, çalışanların fiziksel etkenlere — gürültü, titreşim, elektromanyetik alanlar dahil — maruziyetini risk değerlendirmesi kapsamında ölçtürmek ve belgelemekle yükümlüdür.

2013/35/EU Direktifi: Avrupa Birliği’nin iş güvenliği direktifi olan bu düzenleme, ÇSGB tarafından Türkiye’de uygulamaya alınmıştır. Direktif kapsamında ofisler, fabrikalar ve sanayi tesislerindeki tüm çalışanların elektromanyetik alan maruziyetinin ölçülmesi zorunludur.

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik (Resmi Gazete: 20.08.2013 / 28741): Bu yönetmeliğe göre ölçümler yalnızca ÇSGB tarafından yetkilendirilmiş, TÜRKAK akredite laboratuvarlarca yapılabilir.

Özetle: İşyerinde manyetik alan oluşturabilecek herhangi bir ekipman varsa, ölçüm yaptırmak yasal bir zorunluluktur.

Hangi İşyerleri Risk Altındadır? 

Her işyeri aynı düzeyde risk taşımaz. Ancak aşağıdaki sektörler ve ekipman türleri özellikle dikkat gerektirir:

Yüksek riskli sektörler:

• Üretim ve imalat: Kaynak makineleri (welding), endüktif ısıtma sistemleri, elektrik motorları, manyetik ayırıcılar
• Enerji sektörü: Trafo merkezleri, yüksek gerilim dağıtım panolarının bulunduğu alanlar, enerji nakil hatları yakını
• Telekomünikasyon: Baz istasyonları, anten sistemleri, verici istasyonları
• Sağlık: MRI cihazları, diatermi ve hipertermi ekipmanları, elektrocerrahi aletleri
• Demiryolu ve ulaşım: Elektrikli trenlerin bulunduğu ortamlar
• Savunma sanayi: Radar istasyonları, uydu sistemleri

Ofis ve ticari alanlar:

• Server odaları ve büyük elektrik tesisatlarına yakın çalışanlar
• AVM’ler, alışveriş merkezlerinin teknik bölümleri

Kaynak işlemi, çimento fabrikalarındaki çalkalayıcı makineler ve her türlü elektrik panosu 50 Hz civarında manyetik alan oluşturan başlıca ekipman türlerindendir. Bu kaynaklarda çalışan personelin maruziyetinin ICNIRP limit değerleriyle karşılaştırılması gerekmektedir.

Manyetik Alan Ölçümü Nasıl Yapılır? 

Manyetik alan ölçümü, yetkili laboratuvarlar tarafından belirli adımlar izlenerek gerçekleştirilir. Süreç hem ortam ölçümünü hem de kişisel maruziyet (dozimetrik) ölçümünü kapsar.

1. Adım: Ön Değerlendirme ve Risk Tespiti Yetkili uzman, işyerindeki elektromanyetik alan kaynaklarını (makineler, panolar, kablolaj sistemleri) tespit eder. İş hijyeni ön inceleme tutanağı doldurulur.

2. Adım: Ölçüm Noktalarının Belirlenmesi Çalışanların en uzun süre kaldığı konumlar ve en yüksek alan yoğunluğunun bekleneceği noktalar öncelikli ölçüm bölgeleri olarak seçilir.

3. Adım: Cihaz Kalibrasyonu Ölçüm öncesinde cihazın kalibrasyonu kontrol edilir. Uzun süreli kullanımda hassasiyet kaybı oluşabileceğinden düzenli kalibrasyon zorunludur.

4. Adım: Ortam ve Kişisel Maruziyet Ölçümü Prob, manyetik alanın en yoğun olduğu noktaya yerleştirilerek ölçüm gerçekleştirilir. X, Y ve Z eksenlerinde triaksal ölçüm yapılır. Yüksek frekans ve düşük frekans bantları için ayrı problar kullanılır.

5. Adım: Veri Analizi ve Raporlama Elde edilen değerler TS EN 50413 ve ICNIRP limit değerleriyle karşılaştırılır. Limit aşımı varsa selektif ölçüm için spektrum analizörü devreye alınır. Sonuçlar resmi rapor haline getirilir ve işyerinde saklanır.
https://www.harita.gov.tr/jeo/manyetikAlanOlcmeleri.php

Kullanılan Cihazlar ve TS EN 50413 Standardı 

Türkiye’de manyetik alan ölçümleri TS EN 50413 standardına göre yapılır. Bu standard, insanların elektrik, manyetik ve elektromanyetik alanlara (0 Hz – 300 GHz) maruz kalmasıyla ilgili ölçme ve hesaplama işlemlerini düzenler.

Yaygın kullanılan ölçüm cihazları:

• Gaussmetre / Manyetometre: Manyetik alan şiddetini gauss veya tesla cinsinden ölçer. Hem statik (kalıcı mıknatıs) hem de alternatif manyetik alanlar için uygundur.
• Broadband EMF Ölçüm Sistemleri (Wavecontrol SMP2 vb.): 1 Hz’den 18 GHz’e kadar geniş bantta ölçüm yapabilir. İSGÜM yetkili ölçümler için bu cihaz standardı karşılamalıdır.
• Triaksal Prob Sistemleri: X, Y, Z eksenlerinde eş zamanlı ölçüm yaparak daha kapsamlı veri sağlar.

İSGÜM yetkisi kapsamında ölçüm yapabilmek için laboratuvarların TS EN 50413 standardına uygun, akredite cihazlara sahip olması şarttır. BTK (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu) da 10 kHz – 60 GHz frekans bandındaki haberleşme sistemleri için ayrı ölçüm yetki belgesi vermektedir.

ICNIRP Maruziyet Limitleri

Manyetik alan ölçüm sonuçları, ICNIRP (Uluslararası İyonlaştırmayan Radyasyondan Koruma Komisyonu) tarafından belirlenen limit değerlerle karşılaştırılır. ICNIRP; Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından resmi olarak tanınan bir kuruluştur.

Türkiye de dahil pek çok ülke bu limit değerleri benimsemiştir. Sınır değerler frekansa göre farklılık gösterir:

• 50 Hz şebeke frekansı (genel halk): Manyetik akı yoğunluğu için 100 µT
• 50 Hz şebeke frekansı (mesleki maruziyet): 500 µT
• Yüksek frekans bantlarında (400–2000 MHz): Manyetik alan şiddeti 0,0037 × f^(1/2) A/m formülüyle hesaplanır

Türkiye’deki BTK yönetmeliğine göre ortam değerleri ICNIRP toplam limit değerinin 3/4’ünü, tek bir cihaz için ise 2/9’unu aşamaz. Bu durum Türkiye’deki limitlerin uluslararası standartlardan daha katı olduğunu gösterir.

Manyetik Alan Sağlık Etkileri

Manyetik alanların insan sağlığına kısa ve uzun vadeli etkileri bilimsel araştırmaların gündemindedir.

Kısa vadeli etkiler (yüksek maruziyet durumunda):

• Baş ağrısı, yorgunluk hissi
• Konsantrasyon bozukluğu
• Kulak çınlaması
• Kalp ritim bozuklukları
• Görüş alanı daralması

Uzun vadeli ve potansiyel etkiler: Uzun süreli yüksek maruziyet; kan-beyin bariyeri üzerindeki etkiler, kalsiyum akışındaki değişiklikler ve nörolojik bozukluklarla ilişkilendirilmektedir. Yapılan araştırmalarda, elektromanyetik alanların yoğun etkisine uzun süre maruz kalan çalışanlarda (radyo operatörleri, enerji santralı personeli) bazı hastalıkların daha yüksek oranda görüldüğüne dair bulgular mevcuttur.

Önemli not: Düşük frekanslı EMF maruziyetinin kısa vadeli sağlık etkileri genel olarak sınırlı kabul edilmektedir. Ancak uzun süreli maruziyetin etkileri araştırılmaya devam etmektedir. Bu belirsizlik, limit değerlerine uymanın ve düzenli ölçüm yaptırmanın önemini artırmaktadır.

Ölçüm Yaptırmamanın Cezası

Manyetik alan ölçümü yaptırmayan işverenlere 6331 sayılı Kanun kapsamında idari para cezası uygulanır. 2024 yılı itibarıyla geçerli ceza tutarları şu şekildedir:

1–10 çalışanı olan işyerleri:

• Az tehlikeli: 18.452 TL
• Tehlikeli: 23.065 TL
• Çok tehlikeli: 27.678 TL

10–49 çalışanı olan işyerleri:

• Az tehlikeli: 18.452 TL
• Tehlikeli: 27.678 TL
• Çok tehlikeli: 36.904 TL

Bu cezalar her yıl yeniden değerleme oranında artırılmaktadır. Ayrıca denetim sırasında istenildiğinde ölçüm raporlarının işyerinde mevcut olması gerekmektedir; aksi takdirde ek yaptırımlar gündeme gelebilir.

Manyetik alan ölçümü; yalnızca yasal bir zorunluluk değil, çalışan sağlığını ve işyeri güvenliğini güvence altına almanın somut bir adımıdır. Trafo odaları, kaynak hatları, enerji panoları ve kablosuz iletişim sistemleriyle çevrili modern işyerlerinde bu ölçümü ertelemek hem hukuki risk hem de çalışan sağlığı açısından ciddi sonuçlar doğurabilir.

TÜRKAK akredite, ÇSGB yetkili bir laboratuvarla çalışarak TS EN 50413 standardında gerçekleştirilen ölçümler; hem yasal yükümlülüklerinizi karşılar hem de risk değerlendirme süreçlerinizi güçlendirir.

İşyerinizin manyetik alan ölçümü için uzman ekibimizle iletişime geçin. Gaziantep ve çevre illerde yerinde ölçüm hizmeti sunuyoruz.

Sık Sorulan Sorular 

Manyetik alan ölçümü zorunlu mudur?

Evet. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve 2013/35/EU direktifi kapsamında işverenler, çalışanların maruz kaldığı elektromanyetik alan seviyesini ölçtürmek zorundadır.

Manyetik alan ölçümü hangi standartta yapılır?

Türkiye’de ölçümler TS EN 50413 standardına göre, İSGÜM yetkili laboratuvarlarca gerçekleştirilir. Deney adı “İnsanların Elektrik, Manyetik ve Elektromanyetik Alanlara (1 MHz – 9,4 GHz) Maruz Kalmasının Ölçülmesi” olarak tanımlanmaktadır.

Manyetik alan ölçümünde hangi cihazlar kullanılır?

Gaussmetre, manyetometre ve broadband EMF ölçüm cihazları (örn. Wavecontrol SMP2) kullanılır. Cihazların kalibrasyonlu ve akredite olması zorunludur.

Ölçüm yaptırmamanın cezası ne kadar?

2024 yılı itibarıyla 1–10 çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için 18.452 TL, çok tehlikeli işyerleri için 27.678 TL idari para cezası uygulanmaktadır.

Manyetik alan ölçümü ne sıklıkla yaptırılmalıdır?

Risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyotlarda yaptırılır. İşyeri ortamında veya kişisel maruziyette değişiklik olduğunda süre beklenmeksizin tekrarlanır.

https://www.instagram.com/lavinmuhendislik/