Civa Ölçümü

Civa ölçümü, endüstriyel ortamlarda ve üretim tesislerinde havada bulunan civa buharı veya civa bileşiklerinin konsantrasyonunu belirlemek amacıyla gerçekleştirilen kritik bir çevresel ölçüm ve iş hijyeni analizidir. Özellikle kimya, metal işleme, madencilik, laboratuvar ve aydınlatma üretimi gibi sektörlerde civa maruziyeti, çalışan sağlığı açısından ciddi riskler oluşturabileceği için düzenli olarak kontrol edilmelidir.

Gaziantep ve çevresindeki işletmelere yönelik civa ölçüm hizmetlerimiz, güncel iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uygun olarak, hassas ölçüm cihazları ve uzman ekipler tarafından gerçekleştirilmektedir. Ortam havasındaki civa seviyeleri tespit edilerek risk değerlendirmesi yapılır, gerekli önleyici tedbirlerin alınmasına katkı sağlanır ve güvenli çalışma ortamlarının sürdürülebilirliği desteklenir.

Civa, florasan lamba geri dönüşümünden diş kliniklerine, kloralkali tesislerinden kuyumcu atölyelerine kadar pek çok işkolunda hâlâ çalışanlar için gerçek bir tehdit oluşturmaktadır. Bu nedenle civa ölçümü, hem yasal zorunluluk hem de solunamayan bir tehlikeye karşı koymanın tek güvenilir yoludur.

Bu rehberde civa türlerini, sağlık risklerini, Türkiye’deki yasal sınır değerleri, ölçüm yöntemlerini ve alınması gereken tedbirleri adım adım ele alacaksınız.

Civa Nedir ve Neden Tehlikelidir?

Civa (Hg), sembolü Latince hydrargyrum (sıvı gümüş) sözcüğünden gelen, oda sıcaklığında sıvı hâlde bulunan tek metaldir. Yüksek yoğunluğu (13,5 g/cm³), düşük erime noktası (-38,8°C) ve geniş uygulama alanıyla hem endüstri hem de tıpta yüzyıllardır kullanılmaktadır.

Civa üç ana formda bulunur ve her biri farklı bir sağlık riski taşır:

• Elementel civa (sıvı/buhar): Termometre, florasan lamba ve diş amalgamında kullanılır. Oda sıcaklığında yavaşça buharlaşır; solunan buhar akciğerlerden kana kolaylıkla geçer.
• İnorganik civa bileşikleri: Laboratuvar kimyasallarında ve bazı endüstriyel süreçlerde karşımıza çıkar. Deri ve sindirim yolundan emilir.
• Organik civa (metilciva): Kirlenmiş balık ve deniz ürünleri aracılığıyla alınan en toksik formdur; merkezi sinir sistemini doğrudan hedef alır.

İşyerinde Asıl Tehlike: Elementel Civa Buharı

İş hijyeni açısından öncelikli risk elementel civa buharıdır. Renksiz ve kokusuz olan bu buhar, çalışanlar tarafından fark edilemez; akciğere ulaştığında ise yaklaşık %80 oranında kana geçer.

Uzun süreli mesleki maruziyet şu belirtilere yol açar:

• Tremor (titreme), özellikle ellerde ve parmaklarda
• Hafıza kaybı ve konsantrasyon güçlüğü
• Kişilik değişiklikleri, sinirlilik, uyku bozuklukları
• Böbrek fonksiyon bozukluğu (kronik maruziyette)
• Nöromüsküler koordinasyon sorunları

Dünya Sağlık Örgütü, mesleki maruziyeti olmayan sağlıklı yetişkinlerde idrar civa düzeyinin 20 µg/L’nin altında kalmasını güvenli kabul etmektedir. Bu eşiğin aşılması, biyolojik izleme programlarının başlatılmasını gerektirir.

İşyerinde Civa Kaynakları

Civa pek çok sektörde farklı süreçlerde açığa çıkar. İşyerlerindeki başlıca civa kaynakları şunlardır:

• Florasan lamba ve civalı buhar lambası üretimi/geri dönüşümü: Lamba kırma, gaz tahliyesi ve kapsül dolum hatları en yüksek civa buharı konsantrasyonlarının oluştuğu noktalardır. Bu alanda çalışanlar en yüksek mesleki maruziyet riskiyle karşı karşıyadır.
• Diş hekimliği (amalgam): Eski tip amalgam dolgu uygulaması ve özellikle mevcut amalgam dolgularının uzaklaştırılması sırasında önemli miktarda civa buharı açığa çıkar. Diş hekimi, asistan ve dental laboratuvar çalışanları risk grubundadır.
• Kloralkali endüstrisi: Eski tip civalı hücreli kloralkali tesislerinde civa katalizör olarak kullanılır. Türkiye büyük ölçüde membran teknolojisine geçmiş olsa da sınırlı sayıda eski tesis faaliyetini sürdürmektedir.
• Termometre ve tıbbi cihaz üretimi/onarımı: Cam üfleme tezgâhları ve civa dolum istasyonları yoğun buhar noktaları oluşturur.
• Küçük ölçekli altın işleme: Bazı kuyumcu atölyelerinde civa-altın amalgam yöntemiyle saflaştırma yapılmaktadır. Yasal sınırlamalar bu uygulamayı daraltmış olsa da tamamen ortadan kalkmamıştır.
• Atık yakma ve çimento tesisleri: Yanma sürecinde hammaddelerden açığa çıkan civa, baca gazı ve toz partiküllerine bağlı olarak çalışma ortamına karışabilir.

Hangi Sektörler Civa Ölçümü Yaptırmalıdır?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 10. maddesi gereğince işverenler, risk değerlendirmesi kapsamında kimyasal tehlikeleri ölçüm ve analizle belgelemek zorundadır. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik ise civa gibi tehlikeli kimyasallara yönelik periyodik ortam ve kişisel maruziyet ölçümlerini açıkça zorunlu kılmaktadır.

Civa ölçümü yaptırması gereken başlıca işyerleri şunlardır:

• Florasan ve civalı buhar lambası üretim ve geri dönüşüm tesisleri
• Diş hekimliği klinikleri ve dental laboratuvarlar (amalgam kullananlar)
• Eski tip kloralkali üretim tesisleri
• Termometre, sfingmomanometre ve tıbbi ölçüm cihazı üretim/onarım atölyeleri
• Civa içeren atıkları işleyen tesisler
• Küçük ölçekli altın madenciliği ve kuyumcu atölyeleri (amalgam yöntemi kullananlar)

Türkiye’nin 2022 yılında Minamata Sözleşmesi’ne taraf olmasıyla birlikte civa kullanımını içeren endüstriyel süreçlerin izlenmesi ve belgelenmesi daha da kritik bir yükümlülük haline gelmiştir. Sözleşme kapsamında taraf devletler, civa emisyonlarını düzenli olarak izlemek ve raporlamakla yükümlüdür.

Türkiye’deki Yasal Maruziyet Sınır Değerleri

Türkiye’de elementel civa için Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında belirlenen mesleki maruziyet sınır değeri şu şekildedir:

Uluslararası kuruluşlarla karşılaştırıldığında Türkiye’nin benimsediği eşik değerin ne denli koruyucu olduğu belirginleşir:

Türkiye, OSHA tavan değerinin beşte birine karşılık gelen 0,02 mg/m³ eşiğiyle dünya genelindeki en koruyucu standartlardan birini uygulamaktadır. Bu durum, ölçüm hassasiyeti ve analitik yöntem seçimi açısından daha yüksek gereklilikler anlamına gelir.

Sınır değerin aşıldığının tespit edildiği her durumda işveren, Kimyasal Maddelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 7. maddesi gereğince derhal düzeltici tedbir almak ve tedbirin etkinliğini doğrulamak üzere ölçümü tekrarlamakla yükümlüdür.

Civa Ölçümü Nasıl Yapılır?

İşyerinde civa ölçümü iki temel yaklaşımla yürütülür: kişisel maruziyet ölçümü (yasal yükümlülüğün karşılanması için esas olan) ve anlık/ortam ölçümü (risk değerlendirmesi ve kaynak tespiti için destekleyici).

1. Örnekleme Stratejisinin Belirlenmesi

Yetkili laboratuvar personeli işyerini inceleyerek en yüksek civa buharı konsantrasyonunun oluştuğu görev tanımlarını ve çalışma noktalarını tespit eder. TS EN 689 kılavuzuna göre hangi çalışanların örnekleneceği ve kaç örnekleme yapılacağı belirlenir.

2. Aktif Örnekleme (8 Saatlik TWA)

Kişisel maruziyet ölçümünde standart yöntem aktif pompalı örneklemedir:

• Kalibre edilmiş kişisel örnekleme pompası çalışanın bel veya yaka bölgesine takılır.
• Hava, hopcalit kartuşuna (oksitleyici malzeme karışımı) belirli bir debiyle çekilir. Hopcalit, elementel civa buharını okside ederek kartuşa bağlar.
• Tam 8 saatlik mesai boyunca örnekleme sürdürülür; bu süre TWA hesabının temelidir.
• Örnekleme sonrası kartuş mühürlenerek akredite laboratuvara soğuk zincirle gönderilir.

3. Anlık Ölçüm (Portatif CVAAS)

Kaynak noktalarının tespiti veya acil durum değerlendirmesi için portatif soğuk buhar atomik absorpsiyon spektrometresi (CVAAS) kullanılır. Bu cihazlar, 254 nm dalga boyunda civa buharını gerçek zamanlı olarak ölçer ve µg/m³ düzeyinde sonuç üretir. Portatif CVAAS, maruziyet haritalaması ve kontrol tedbirlerinin anlık etkinlik doğrulaması için değerlidir.

4. Laboratuvar Analizi

Kartuşlar akredite laboratuvarda iki yöntemden biriyle analiz edilir:

• CVAAS (Soğuk Buhar Atomik Absorpsiyon Spektrometresi): Civa analizinin altın standardı; çok düşük konsantrasyonlarda güvenilir sonuç üretir.
• ICP-MS (İndüktif Eşleşimli Plazma Kütle Spektrometresi): Aynı örnekte birden fazla ağır metalin eş zamanlı tayinine olanak tanır; özellikle karma kimyasal maruziyet durumlarında tercih edilir.

5. Raporlama ve Değerlendirme

Analiz sonuçları, yasal TWA sınırı olan 0,02 mg/m³ ile karşılaştırılarak rapor edilir. Rapor; kişisel ve ortam maruziyet değerleri, sınır değer kıyaslaması, ölçüm belirsizliği, risk değerlendirmesine esas bulgular ve önerilen tedbirleri kapsar.

Yetkili Laboratuvar Zorunluluğu

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete: 27.01.2023, Sayı: 32086; son değişiklik: 04.02.2024) açık bir hüküm getirmektedir: Civa dahil tüm kimyasal etmen ölçümleri yalnızca İSGÜM veya TÜRKAK tarafından yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılabilir. Bu yeterlik belgesine sahip olmayan laboratuvarların gerçekleştirdiği ölçümler yasal açıdan geçersiz kabul edilir ve denetimlerde kabul görmez.

Yetkilendirilmiş laboratuvarların güncel listesine İSGÜM’ün resmî web sitesi üzerinden ulaşabilirsiniz.

Lavin Mühendislik, İSGÜM ve TÜRKAK akreditasyonuna sahip yetkili bir laboratuvar olarak Gaziantep ve çevre illerindeki sanayi tesisleri, diş klinikleri ve atık yönetim işletmelerine civa ölçüm hizmeti sunmaktadır. Saha örneklemesinden laboratuvar analizine ve raporlamaya kadar tüm süreç, uluslararası standartlara uygun cihazlar ve deneyimli personel tarafından yürütülmektedir.

Ölçüm Sonrası Alınması Gereken Tedbirler

Civa ölçüm sonuçları sınır değerin üzerinde çıktığında ya da risk değerlendirmesi civa buharı maruziyeti olduğunu gösterdiğinde, işveren aşağıdaki tedbir hiyerarşisini uygulamak zorundadır:

1. İkame: Mümkün olan her durumda civa içeren madde veya süreç, civa içermeyen bir alternatifle değiştirilmelidir. Florasan lambalar yerine LED aydınlatmaya geçiş ve amalgam yerine kompozit dolgu malzemesi kullanımı bu ilkenin somut örnekleridir.
2. Kapalı sistem ve proses tasarımı: İkame mümkün değilse civa içeren işlemler (lamba kırma, amalgam hazırlama) kapalı veya yarı kapalı sistemlerde yürütülmelidir.
3. Yerel egzoz havalandırması: Civa buharının oluştuğu noktaya doğrudan bağlanan aspirasyon sistemleri kurulmalıdır. Sadece genel salon havalandırması civa buharını yeterince seyreltmez.
4. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Yukarıdaki önlemler maruziyeti yeterince azaltmıyorsa civa buharına karşı onaylanmış kombine filtreli solunum maskesi (P3 + Hg/P3 kartuşlu), nitril eldiven ve göz koruyucu kullanımı zorunlu hâle gelir. Normal toz maskeleri civa buharını tutmaz.

Civa Dökülmesi Durumunda Acil Protokol

Civa döküldüğünde doğru müdahale kritik önem taşır:

• Kesinlikle elektrikli süpürge veya fırça kullanmayın; bu yöntemler damlacıkları daha da küçülterek buharlaşmayı katlayarak artırır.
• Alanı derhal havalandırın, gereksiz personeli uzaklaştırın.
• Özel civa toplama kiti (amalgamator veya yapışkan bant ile mekanik toplama) kullanın.
• Toplanan civa ve kirlenmiş malzemeleri hava geçirmez kaplarda saklayın; lisanslı atık bertaraf firmasına teslim edin.

Civa, görünmez ama son derece sinsi bir iş sağlığı riskidir. Renksiz ve kokusuz olan civa buharı çalışanlar tarafından hissedilmeden solunur; nörolojik hasarlar ise çoğunlukla yıllarca fark edilmez.

• Elementel civa buharı, solunum yoluyla hızla kana geçer ve öncelikle merkezi sinir sistemi ile böbrekleri etkiler.
• Türkiye’nin yasal TWA sınırı 0,02 mg/m³, OSHA tavan değerinin beşte birine eşittir; bu, yüksek analitik hassasiyet gerektiren bir eşiktir.
• 6331 sayılı Kanun ve Kimyasal Maddelerle Çalışma Yönetmeliği kapsamında civa kullanılan işyerleri için ölçüm yaptırmak yasal zorunluluktur.
• Türkiye’nin 2022’de Minamata Sözleşmesi’ne taraf olması, civa izleme ve belgeleme yükümlülüklerini pekiştirmiştir.
• Ölçümler yalnızca İSGÜM/TÜRKAK yetkili laboratuvarlar tarafından yapılabilir.

İşyerinizde civa ölçümü yaptırmak, mevcut sonuçlarınızı değerlendirmek veya civa riski taşıyan süreçlerinizi gözden geçirmek için Lavin Mühendislik uzman ekibine ulaşabilirsiniz. Akredite laboratuvarımız, Gaziantep ve çevre illerindeki tüm risk taşıyan işyerlerine uluslararası standartlarda ölçüm ve raporlama hizmeti sunmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Civa ölçümü hangi işyerleri için zorunludur?

Civa veya civa bileşikleri kullanılan ya da açığa çıkan tüm işyerleri için 6331 sayılı Kanun kapsamında ölçüm yaptırma zorunluluğu vardır. Florasan lamba geri dönüşüm tesisleri, diş klinikleri, kloralkali endüstrisi ve termometre üretim/onarım atölyeleri başlıca yükümlü işyerleridir.

Türkiye’de civa için yasal sınır değer nedir?

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’e göre elementel civa için 8 saatlik TWA sınırı 0,02 mg/m³’tür. Bu değer OSHA’nın tavan sınırı olan 0,1 mg/m³’ün beşte biri kadardır.

Civa ölçümü nasıl yapılır?

Aktif örnekleme yönteminde kişisel pompa ve hopcalit kartuş kullanılarak 8 saatlik TWA ölçümü gerçekleştirilir. Anlık kontrol için portatif soğuk buhar atomik absorpsiyon spektrometresi (CVAAS) kullanılır. Kartuş örnekleri akredite laboratuvarda CVAAS veya ICP-MS yöntemiyle analiz edilir.

Civa ölçümünü her laboratuvar yapabilir mi?

Hayır. Ölçümler yalnızca İSGÜM veya TÜRKAK tarafından yetkilendirilmiş laboratuvarlarca gerçekleştirilebilir. Yetkisiz laboratuvarların ölçüm sonuçları yasal denetimlerde geçersiz sayılır.

İşyerinde civa döküldüğünde ne yapılmalıdır?

Dökülen civa kesinlikle süpürge veya elektrikli süpürge ile temizlenmemelidir; bu yöntem civa damlacıklarını daha küçük parçalara bölerek yüzey alanını ve buharlaşmayı artırır. Özel civa toplama kiti veya bant ile mekanik olarak toplanmalı, alan havalandırılmalı ve atık lisanslı firma aracılığıyla bertaraf edilmelidir.

https://www.instagram.com/lavinmuhendislik/