Mineral Yağ Buharı Ölçümü

Mineral yağ buharı ölçümü, endüstriyel çalışma ortamlarında hava içerisinde bulunan mineral yağ aerosollerinin ve buharlarının konsantrasyonunu belirlemek amacıyla yapılan önemli bir iş hijyeni ve çevresel ölçüm analizidir.

Özellikle metal işleme, otomotiv, makine üretimi, CNC tezgâhları ve yağlama sistemlerinin yoğun kullanıldığı tesislerde mineral yağ buharına maruziyet, çalışan sağlığı açısından risk oluşturabileceği için düzenli olarak kontrol edilmelidir.

Gazientep ve çevresindeki işletmeler için sunduğumuz mineral yağ buharı ölçüm hizmetleri, güncel iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uygun şekilde, hassas ölçüm cihazları ve uzman ekipler tarafından gerçekleştirilmektedir. Ortam havasındaki yağ buharı seviyeleri tespit edilerek risk değerlendirmesi yapılır, gerekli iyileştirme süreçleri için teknik veriler sağlanır ve güvenli çalışma ortamlarının sürdürülebilirliği desteklenir.

Mineral Yağ Buharı Ölçümü Nasıl Yapılır? Yöntem ve Sınır Değerler

Metal işleme tesislerinde teknisyenler havadaki mineral yağ buharını NIOSH 160 yöntemiyle kızılötesi spektrofotometre kullanarak ölçer ve sonucu OSHA’nın belirlediği 8 saatlik TWA için 5 mg/m³ sınır değeriyle karşılaştırır. Bu rehberde mineral yağ buharı ölçümünün hangi yöntemlerle yapıldığını, örnekleme sürecinin adımlarını ve yasal sınır değerleri ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Bu makalede öğrenecekleriniz:

• Mineral yağ buharının ne olduğu ve hangi sektörlerde ortaya çıktığı
• NIOSH 160 ve MEL-14 ölçüm yöntemlerinin teknik detayları
• Türkiye’deki yasal sınır değerler ve ölçüm sıklığı

Mineral Yağ Buharı Nedir? 

Mineral yağ buharı, petrol bazlı hidrokarbonlardan üretilen sıvı yağların buharlaşması veya yüksek sıcaklıkta aerosoller halinde ortama yayılması sonucu oluşan bir kimyasaldır. Bu yağlar alifatik hidrokarbonlar, aromatik hidrokarbonlar (PAH’lar), parafinler ve naftenler gibi farklı bileşenler içerir.

Mineral yağlar makine yağlama, metal işleme, enerji üretimi, tekstil ve gıda endüstrisi gibi birçok sektörde yaygın olarak kullanılır. Özellikle metal kesme ve haddeleme gibi yüksek sıcaklık gerektiren işlemler sırasında yağlar termal olarak parçalanır ve bu süreç polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) ile uçucu organik bileşikler (VOC) açığa çıkarır.

Talaşlı imalat tesisleri, CNC torna ve freze atölyeleri, haddehaneler ve enerji santralleri bu konsantrasyonun en yüksek çıktığı işletme türleridir. Bu işletmelerde çalışan operatörler genellikle vardiya boyunca makine başında çalışır ve soğutma sıvısının buharına sürekli maruz kalır. Tekstil sektöründe ise yağlama işlemleri daha düşük sıcaklıkta gerçekleşse de kapalı alanlarda havalandırma yetersizse benzer riskler oluşabilir.

Düşük viskoziteli yağlar daha fazla uçucu bileşen içerir, bu yüzden hava izleme sırasında filtre üzerinde tutulurken bile bileşen kaybına uğrayabilirler. Bu durum, gravimetrik analizde gerçek konsantrasyonu düşük gösterebilir; bu yüzden teknisyenler örnekleme öncesinde filtre ve ekipman seçimine büyük önem vermelidir.

Mineral Yağ Buharına Maruziyetin Sağlık Riskleri

Yağ buharına maruziyet, çalışanları solunum yoluyla veya deri temasıyla zararlı bileşenlere karşı maruz bırakır. Yüksek sıcaklıkta açığa çıkan PAH bileşenleri kanserojen ve toksik özellikleri nedeniyle ciddi sağlık riskleri taşır.

Çalışanlar bu maddeleri solursa akciğer hastalıkları ve cilt tahrişi görülebilir; uzun süreli maruziyet meslek hastalıklarına yol açabilir. Metal işleme sıvıları çalışanların cildini, gözünü, akciğerini, boğazını ve burnunu da tahriş edebilir.

Bu risklerin boyutu, çalışma ortamındaki yağ buharı konsantrasyonuna ve maruziyet süresine bağlı olarak değişir. Bu nedenle düzenli ölçüm, riskin erken tespiti açısından kritik bir adımdır.

Mineral Yağ Buharı Ölçümü Neden Gereklidir? 

Türkiye’de mineral yağ buharı ölçümlerini, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işverenlere getirilen yükümlülükler çerçevesinde yapar. Bu kanun, işverenlere çalışanların kimyasal risklere maruz kalmasını önleme ve maruziyeti düzenli olarak ölçme sorumluluğu yükler.

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analiz Laboratuvarları Hakkında Yönetmelik‘in 7. maddesi periyodik ölçümleri zorunlu kılar. Bu ölçümleri yalnızca İSGÜM (İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü Başkanlığı) yetkili kıldığı ve TÜRKAK akreditasyonuna sahip laboratuvarlar yapabilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, mineral yağ buharı ile ilgili düzenlemeleri yayımladığı yönetmelikler çerçevesinde belirler. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik de bu kapsamda düzenli ölçüm yükümlülüğü getirir.

Mineral Yağ Buharı Ölçüm Yöntemleri 

Havadaki mineral yağ buharının ölçümünde dünya çapında kabul görmüş iki temel yöntem kullanılır.

NIOSH 160 Yöntemi

NIOSH 160, Amerika Ulusal Mesleki Güvenlik ve Sağlık Enstitüsü’nün geliştirdiği ve havadaki mineral yağ buharının örneklenmesi ile analizi için kullanılan standart bir analitik yöntemdir. Teknisyenler bu yöntemi kişisel ve alan örneklemesinde kullanır; yöntem metal işleme sıvılarına maruziyetin değerlendirilmesinde yaygındır.

Analist filtreyi uygun bir çözücüyle ekstrakte eder ve kızılötesi spektrofotometri (IR) tekniğiyle analiz eder. Yaklaşık 2900 cm⁻¹’deki C-H gerilme bandını ölçüp konsantrasyonu kalibrasyon standartlarıyla karşılaştırmalı olarak belirler.

MEL-14 Yöntemi

Türkiye, yağ buharı ölçümleri için ulusal bir yöntem geliştirirken Danimarka Çevre Koruma Ajansı’nın referans laboratuvarının yayımladığı MEL-14 — Akan Gazda Mineral Yağ ve Ester Yağ Konsantrasyonlarının Belirlenmesi yöntemini esas almıştır. Danimarka Akreditasyon Kurumu (DANAK) bu yöntemi akredite etmiştir; laboratuvarlar özellikle baca gazı emisyonlarında yağ buharı tayini için kullanır.

Örnekleme Süreci Adım Adım 

NIOSH 160 yöntemine göre tipik bir örnekleme süreci şu adımları içerir:

1. Filtre seçimi: Teknisyen 37 mm çapında, 5 mikron gözenek boyutuna sahip PVC membran filtre kullanır. Bağlayıcı içermeyen cam elyafı veya karışık selüloz ester membran filtreler de tercih edebilir.
2. Hazırlık: Teknisyen filtrelerin konacağı petri kaplarını aseton ile temizler ve kurutur.
3. Örnekleme cihazı: Doğru sonuçlar için IOM örnekleyici kullanır.
4. Hava akış hızı: 1-3 litre/dakika aralığında akış sağlar.
5. Örnekleme hacmi: Minimum 20 litre, maksimum 400 litre arasında numune alır.
6. Analiz: Analist filtreyi karbon tetraklorür veya uygun bir çözücüyle ekstrakte edip kızılötesi spektrofotometre ile analiz eder.

Analist, filtrenin ekstraksiyon öncesi ve sonrası ağırlıkları arasındaki farkı kör filtrelerle düzeltip yağ buharı konsantrasyonunu hesaplar. Bu değeri, ortalama akış hızı ve örnekleme süresini dikkate alarak miligram/metreküp cinsinden ifade eder.

Sınır Değerler ve Sonuçların Değerlendirilmesi 

Mineral yağ buharı için en yaygın kabul gören sınır değer, OSHA‘nın belirlediği 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama (TWA) için 5 mg/m³‘tür. Türkiye’deki yönetmeliklerin Ek-1 listesi de bu değeri referans olarak kullanır.

Laboratuvar, elde ettiği ölçüm sonuçlarını mevzuattaki sınır değerlerle karşılaştırarak çalışanların maruziyet seviyesini belirler. Sonuç sınır değerin üzerindeyse işveren, çalışma ortamında ek önlemler almak ve maruziyeti azaltıcı düzenlemeler yapmakla yükümlüdür.

Düşük viskoziteli yağların aerosolü kararsız olabilir ve filtre üzerinde uçucu bileşen kaybı yaşanabilir; bu nedenle gravimetrik analiz bazı durumlarda gerçek konsantrasyonu düşük gösterebilir.

Ölçüm Sıklığı Ne Olmalı? 

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analiz Laboratuvarları Hakkında Yönetmelik ölçümlerin tekrar periyodu konusunda sabit bir süre belirtmez. Yönetmeliğe göre işyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı, işyeri ortamında veya kişisel maruziyette farklılık oluştuğunda ölçümü tekrarlamayı gerekli görür.

İşveren çalışan sayısında, kullanılan ekipmanda, üretim yönteminde veya üretilen ürün tipinde önemli değişiklikler yaşadığında yeniden ölçüm yaptırmalıdır. NIOSH, maruziyet ölçümlerinin asgari olarak yılda en az bir kez düzenli yapılmasını tavsiye eder. Türkiye’de işveren risk değerlendirmesini yaparken ve yenilerken gerekli durumlarda maruziyet ölçümünü zorunlu tutar.

Maruziyeti Azaltma Önlemleri 

Ölçüm sonuçları sınır değere yakın veya üzerinde çıkarsa, işyeri yöneticileri aşağıdaki önlemleri değerlendirmelidir:

• Yağ buharının kaynağında emilmesini sağlayan lokal egzoz havalandırma sistemleri kurulması
• Açık sistemler yerine kapalı sistemler tercih edilerek buhar oluşumunun azaltılması
• Çalışanlara FFP2/FFP3 tipi solunum maskeleri, kimyasallara dayanıklı eldivenler ve koruyucu gözlük sağlanması
• Kullanılan malzemelerin MSDS (Malzeme Güvenlik Bilgi Formu) içeriklerinin çalışanlara aktarıldığı düzenli eğitimler verilmesi

Bu önlemler, yalnızca yasal uyumluluk için değil, çalışan sağlığının uzun vadeli korunması için de önemlidir.

Mineral yağ buharı ölçümü, metal işleme ve benzeri sektörlerde çalışan sağlığını korumanın temel adımlarından biridir. Laboratuvarlar bu ölçümleri NIOSH 160 ve MEL-14 gibi standart yöntemlerle yapar ve sonuçları OSHA’nın 5 mg/m³ TWA sınır değeriyle karşılaştırır. Ölçümün periyodu sabit olmasa da işverenler riski değişikliklerinde ve asgari yıllık aralıklarla ölçümü tekrarlamalıdır.

Yalnızca İSGÜM yetkili ve TÜRKAK akredite laboratuvarlar bu ölçümleri yapabilir; bu kural sonuçların güvenilirliğini garanti eder. İşyerinizde mineral yağ buharı ölçümü planlıyorsanız, yetkili bir iş hijyeni laboratuvarı hizmetimiz ile iletişime geçip mevcut risk değerlendirme sürecinizi gözden geçirin.

Sıkça Sorulan Sorular 

Mineral yağ buharı ölçümü hangi yöntemle yapılır?

Türkiye’de en yaygın kullanılan yöntem NIOSH 160’tır; bu yöntemde havadaki yağ buharı PVC membran filtre ile örneklenir ve kızılötesi spektrofotometri ile analiz edilir. Bazı laboratuvarlar MEL-14 referans yöntemini de kullanır.

Mineral yağ buharı için sınır değer nedir?

OSHA’nın belirlediği sınır değer, 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama (TWA) için 5 mg/m³’tür. Türkiye’deki ilgili yönetmeliklerde de bu değer referans olarak kabul edilmektedir.

Mineral yağ buharı ölçümü kaç yılda bir yapılmalıdır?

Yönetmelikte sabit bir periyot belirtilmemiştir; ölçümler risk değerlendirmesi sırasında veya çalışma ortamında önemli bir değişiklik olduğunda tekrarlanır. NIOSH ise maruziyet ölçümlerinin asgari yılda bir kez yapılmasını önermektedir.

Mineral yağ buharı ölçümünü hangi laboratuvarlar yapabilir?

Ölçümler yalnızca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na bağlı İSGÜM tarafından yetkilendirilmiş ve TÜRKAK akreditasyonuna sahip iş hijyeni laboratuvarları tarafından yapılabilir.

Mineral yağ buharına maruziyet hangi sağlık sorunlarına yol açar?

Uzun süreli maruziyet akciğer hastalıkları, cilt tahrişi ve solunum yolu rahatsızlıklarına yol açabilir; yüksek sıcaklıkta açığa çıkan PAH bileşenleri kanserojen risk taşır.

https://www.instagram.com/lavinmuhendislik/