Toplam ve Solunabilir Toz Ölçümleri

Toplam ve solunabilir toz ölçümleri, hem çalışan sağlığını korumanın hem de yasal yükümlülüklerin yerine getirilmesinin temel aracıdır.

2024 yılı SGK istatistiklerine göre Türkiye’de kayıtlara geçen 888 meslek hastalığının 114’ü pnömokonyoz kaynaklıdır. Uzmanlar ise gerçek rakamın yılda en az 5.000 yeni olgu olması gerektiğini vurguluyor; yani bildirilen vakaların büyük çoğunluğu kayıt dışı kalıyor. Bu rakamların arkasında, önlenebilir ama geri dönüşü olmayan bir tehlike yatmaktadır: işyeri toz maruziyeti.

Bu rehberde toz türleri, yasal dayanak, mesleki maruziyet sınır değerleri, ölçüm yöntemi ve alınması gereken önlemler adım adım açıklanmaktadır.

Toplam Toz ve Solunabilir Toz Arasındaki Fark

İşyerinde havaya karışan tüm parçacıklar eşit risk taşımaz. Hangi fraksiyonun ölçüleceği, tozun partikül çapına ve sağlık etkisine göre belirlenir.

Toplam Toz: Aerodinamik çapı 80–100 µm’nin altında olan, ağız ve burundan solunabilen havadaki tüm parçacıkları kapsar. Tüm solunum sistemini etkiler; özellikle üst solunum yolu tahrişi ve daha büyük çaplı parçacıkların birikmesiyle ilişkilidir.

Trokal Toz: Aerodinamik çapının %50’si 10 µm’nin altında olan fraksiyondur. Alveollere kadar ulaşan tozları da içerir; alt solunum yollarını ve akciğeri etkiler.

Solunabilir Toz: Aerodinamik çapı 0,1–5 µm arasında olan ve akciğerlerin en derin bölgesi olan alveollere kadar ulaşabilen parçacıklardır. Bu boyuttaki tozlar insan sağlığını en ciddi biçimde tehdit eder; pnömokonyoz başta olmak üzere geri dönüşsüz akciğer hastalıklarının temel nedenidir.

Hangi Toz Türü Ölçtürülmeli?

Karar için Güvenlik Bilgi Formu (GBF) incelenerek tozun aerodinamik çapı belirlenir:

• Çap < 5 µm: Solunabilir toz ölçümü yapılmalıdır.
• Çap > 5 µm: Toplam toz ölçümü yeterlidir.
• Çap belirlenemiyorsa: Her iki toz fraksiyonu da ölçülmelidir.

Ortam ölçümü (sabit nokta) yalnızca yoğunluk haritası çıkarmaya yarar ve sınır değerlerle karşılaştırılamaz. Yasal yükümlülükleri karşılayan ve sınır değerlerle kıyaslanabilen tek ölçüm, kişisel maruziyet ölçümüdür.

Solunabilir Toz Türleri ve Sağlık Etkileri

Tozlar biyolojik etkilerine göre sınıflandırılır; bu sınıflandırma hem risk değerlendirmesini hem de hangi sınır değerin uygulanacağını belirler.

Fibrojenik Tozlar: Akciğerlere ulaşarak biriken ve doku değişimiyle fonksiyonel bozukluk yaratan tozlardır. Kristal silika (SiO₂) içeren tozlar bu grubun en tehlikelisidir. Silikozis, akciğerlerde nodüler lezyonlar ve fibrozis ile karakterizedir; ileri evrelerde solunum ve kalp yetmezliğine yol açar. Seramik, cam, mermer, inşaat ve maden sektörleri başlıca risk alanlarıdır. Kömür madenciliğinde görülen kömür işçisi pnömokonyozu (KİP) da bu gruptadır.

Toksik Tozlar: Akut veya kronik zehirlenmeye neden olan tozlardır. Kurşun (Pb), krom (Cr), kadmiyum (Cd), mangan ve vanadyum içeren metal tozları bu kategoriye girer. Özellikle döküm, metal kaplama ve pil üretimi sektörlerinde izlenir.

Kanserojen Tozlar: Asbest, arsenik, berilyum, kromatlar ve nikel tozları uzun süreli maruziyette kanser riskini artırır. Asbest maruziyeti asbestozis ve mezotelyoma ile ilişkilidir; bu nedenle asbestli malzemelerin kullanımı Türkiye’de yasaklanmıştır.

Patlayıcı Tozlar: Belirli organik ve inorganik tozlar (un, şeker, odun tozu, alüminyum tozu) hava ile belirli oranlarda karışınca patlama riski oluşturur. Bu nedenle toplam toz yoğunluğu patlama alt ve üst sınırlarıyla da karşılaştırılır.

ZAOD/TWA: Tüm bu kategorilerde maruziyet, Zaman Ağırlıklı Ortalama Değer (ZAOD) esasıyla ölçülür; yani günlük 8 saatlik çalışma süresine göre hesaplanan ortalama konsantrasyon, sınır değerle kıyaslanır.

Yasal Dayanak: Kim, Ne Zaman Ölçtürmek Zorunda?

Toz ölçümü, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna dayanan Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG: 05.11.2013, sayı 28812) kapsamında zorunludur. Ölçümlerin usul ve esaslarını ise İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik düzenler.

Yükümlü İşverenler

6331 sayılı Kanun kapsamına giren, her türlü tozun meydana geldiği işyerlerindeki işverenler aşağıdaki yükümlülükleri taşır:

• Risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyodik aralıklarla toz ölçümü yaptırmak
• Ölçüm sonuçlarına göre koruyucu ve önleyici tedbirleri almak
• Çalışanların kişisel sağlık dosyasını tutmak ve pnömokonyoz gözetimi sağlamak
• Mesleki maruziyet sınır değerinin aşılması halinde o bölümde üretime ara vermek

Toz ölçümü zorunluluğu özellikle şu sektörlerde ön plana çıkar: maden, taş ocağı ve tünel işleri; inşaat (kesme, delme, kumlama); metal işleme, döküm ve kaynak; cam, seramik ve çimento üretimi; tekstil (pamuk, sentetik elyaf); ağaç işleme ve mobilya; kimya ve ilaç; tarım ve gıda işleme.

2024 Yılı İdari Para Cezaları

Tekrarlayan ihlallerde faaliyet durdurma kararı da verilebilir.

Mesleki Maruziyet Sınır Değerleri

Tozla Mücadele Yönetmeliği Ek-1‘de belirlenen 8 saatlik ZAOD sınır değerleri şöyledir:

Bu değerler inert (etkisiz) tozlar için geçerlidir. Kristal silika (kuvars) için solunabilir fraksiyonda sınır değer 0,1 mg/m³‘e kadar düşmektedir. Dolayısıyla madencilik, seramik veya inşaat sektöründe silika içeren tozu basit inert toz sınır değeriyle değerlendirmek ciddi bir hata olur.

Sınır değer aşıldığında: Yönetmelik uyarınca, mesleki maruziyet sınır değerinin üzerinde toz yoğunluğu tespit edilen bölümlerde üretime yönelik çalışma yapılamaz. İşveren; toz oluşumunu kaynağında önleme, lokal emiş sistemi kurma veya başka mühendislik yöntemleriyle toz yoğunluğunu sınır değerin altına indirmek ve ardından ölçümü yenilemek zorundadır.

Ölçüm Nasıl Yapılır? Gravimetrik Yöntem

Toz ölçümü, Tozla Mücadele Yönetmeliği’nde gravimetrik yöntem olarak tanımlanır: işyeri ortam havasındaki toz miktarı, kütleye göre belirlenir.

Kişisel Maruziyet Ölçümü vs. Ortam Ölçümü

Kişisel Maruziyet Ölçümü: Toz toplama başlığı ve pompası çalışanın üzerine —genellikle kemere— takılır. Çalışanın fiilen maruz kaldığı toz konsantrasyonunu belirler. Bu ölçüm sınır değerlerle karşılaştırılabilir ve yasal yükümlülüğü karşılar.

Ortam (Sabit Nokta) Ölçümü: Cihaz çalışma ortamına sabit bir noktaya yerleştirilir. İşyerinin yoğunluk haritası çıkarmaya yarar; ancak yasal mevzuatta sınır değerlerle kıyaslanamaz.

Ekipman

Toplam toz için IOM başlık, solunabilir toz için siklon başlık kullanılır. Her ikisinde de cam elyaf filtre ve kişisel pompa gereklidir. Gravimetrik ölçümlerde gümüş, membran veya teflon filtre kullanılmamalıdır; bu filtreler nem soğurumu nedeniyle hatalı sonuç verir.

Adım Adım Ölçüm Süreci

1. Filtre Şartlandırma: Filtreler, sabit sıcaklık ve nemde en az bir gece şartlandırılır. Ortam sıcaklığına ulaşan filtreler ve kör numuneler tartılarak kayıt altına alınır.
2. Örnekleme: Pompa ve başlık çalışanın üzerine monte edilir. TS EN 689 standardına göre planlanır ve en az 8 saatlik çalışma süresini temsil edecek şekilde yürütülür. Çalışanın birden fazla görevi varsa her görev için ayrı ölçüm yapılır.
3. Gravimetrik Tartım: Örnekleme sonrası filtreler yeniden şartlandırılarak tartılır. Filtre üzerinde biriken toz kütlesi ve pompa debi değeriyle toplam hacim hesaplanır; sonuç mg/m³ cinsinden ifade edilir.
4. Değerlendirme: Hesaplanan ZAOD değeri, Tozla Mücadele Yönetmeliği Ek-1’deki sınır değerlerle karşılaştırılır. Sınır değeri aşan noktalar raporda belirtilir ve işveren uyarılır.

Yetkili Laboratuvar ve Ölçüm Periyodu

Akredite Laboratuvar Zorunluluğu

Toz ölçümleri, yalnızca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş ve TÜRKAK akreditasyonuna sahip laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilebilir. Yetkisiz kuruluşlarca düzenlenen raporlar hukuki geçerlilik taşımaz. Ölçüm ekipmanının izlenebilir kalibrasyon belgesiyle belgelenmiş olması da zorunludur.

Ölçüm Periyodunun Belirlenmesi

Mevzuat, risk değerlendirmesine dayalı periyot belirlemeyi esas alır. Aşağıdaki koşullar ölçümün yenilenmesini gerektirir:

• Proses, hammadde veya vardiya düzeninde değişiklik
• Yeni makine veya ekipman alımı
• Çalışanın şikayeti ya da meslek hastalığı şüphesi
• İş kazası yaşanması
• Toz kontrol önlemlerinin güncellenmesi

Sınır değer aşımı tespit edilen işyerlerinde azaltma çalışmalarının ardından ölçüm yenilenmek zorundadır.

Toz Maruziyetini Azaltma Yöntemleri

Yönetmelik, mühendislik öncelikli bir yaklaşımı zorunlu kılar: önce kaynakta kontrol, ardından idari tedbirler, son çare olarak kişisel koruyucu donanım (KKD).

Mühendislik Kontrolleri

• Kapalı sistem ve izolasyon: Toz kaynağının tamamen kapatılması en etkili yöntemdir.
• Lokal emiş (aspirasyon) sistemi: Tozun çalışma ortamına yayılmadan kaynağında alınması.
• Islak yöntem: Kesme, delme veya taşlama işlemlerinde su kullanarak toz oluşumunu bastırma.
• İkame: Tehlikeli tozu üreten hammaddenin, daha az tehlikeli bir alternatifle değiştirilmesi.
• Havalandırma: Genel ve mekanik havalandırma ile ortamdaki toz konsantrasyonunun seyreltilmesi.

İdari Önlemler

Çalışanların rotasyonu, yoğun toz oluşturan işlerin mesai dışına alınması ve tozlu alanlara giriş kısıtlaması bu gruba girer.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)

Mühendislik önlemlerinin yeterli olmadığı durumlarda tozun niteliğine uygun solunum maskesi kullanılması zorunludur. Maske seçiminde filtrasyon sınıfı belirleyicidir:

• FFP1: İnert tozlar, 4× sınır değere kadar koruma
• FFP2: Fibrojenik ve toksik tozlar, 10× sınır değere kadar koruma
• FFP3: Kanserojen ve radyoaktif tozlar, 20× sınır değere kadar koruma

Sağlık açısından en zararlı 0,5–5 µm arasındaki parçacıklar için FFP2 veya FFP3 sınıfı maskeler kullanılmalıdır.

Toplam ve solunabilir toz ölçümü, çalışan sağlığını korumakla kalmaz; işverenin hukuki ve cezai sorumluluğunu da güvence altına alır. Dört temel çıkarım:

1. Solunabilir toz daha kritiktir: Alveollere ulaşan 5 µm altı parçacıklar pnömokonyozun doğrudan nedenidir; yalnızca toplam toz ölçtürmek riski eksik değerlendirir.
2. Kişisel maruziyet ölçümü zorunludur: Ortam ölçümü yasal sınır değerlerle kıyaslanamaz; resmi geçerliliği olan tek yöntem çalışan üzerinde yapılan kişisel ölçümdür.
3. Akredite laboratuvar şarttır: TÜRKAK akreditasyonu ve Bakanlık yetkisi olmayan laboratuvarların raporları denetimde kabul görmez.
4. Önlem hiyerarşisi: Mühendislik kontrolü → idari tedbir → KKD. Maske, son çaredir; asıl hedef tozun kaynakta bastırılmasıdır.

Lavin Mühendislik olarak; TÜRKAK akredite ekipmanlarla kişisel ve ortam toz ölçümleri gerçekleştiriyor, Tozla Mücadele Yönetmeliği kapsamında eksiksiz rapor ve danışmanlık hizmeti sunuyoruz. Tesisinizin yasal yükümlülüklerini yerine getirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Solunabilir toz ile toplam toz arasındaki fark nedir?

Toplam toz, ağızdan ve burundan solunabilen havadaki tüm parçacıkları kapsar. Solunabilir toz ise aerodinamik çapı 5 mikronun altında olup akciğerlerin en derin bölgesi olan alveollere kadar ulaşabilen, dolayısıyla pnömokonyoz gibi meslek hastalıklarına yol açan fraksiyondur.

Toz ölçümü ne sıklıkta yaptırılmalıdır?

Tozla Mücadele Yönetmeliği, risk değerlendirmesine dayalı periyodik ölçüm zorunluluğu getirir. Proses, hammadde veya vardiya değişikliği; yeni makine alımı; çalışan şikayeti ya da bir iş kazası gibi durumlarda da ölçüm yenilenmek zorundadır.

Solunabilir toz için mesleki maruziyet sınır değeri nedir?

Tozla Mücadele Yönetmeliği Ek-1’e göre solunabilir toz için ZAOD sınır değeri 5 mg/m³, toplam toz için ise 15 mg/m³ olarak belirlenmiştir. Kristal silika içeren tozlarda bu değerler çok daha düşük tutulmaktadır; kuvars için 0,1 mg/m³’e kadar iner.

Toz ölçümü kim tarafından yapılmalıdır?

Ölçümler, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş ve TÜRKAK akreditasyonuna sahip laboratuvarlar tarafından yapılmalıdır.

Sınır değer aşılırsa ne olur?

Mesleki maruziyet sınır değerinin aşıldığı bölümlerde üretime yönelik çalışma yapılamaz. İşveren toz azaltma tedbirlerini almak, ölçümü yenilemek ve toz yoğunluğunun sınır değerin altına indiğini kanıtlamak zorundadır.

Solunabilir Toz Boyutu Nedir?

Solunabilir toz, solunum yoluyla akciğerlerin derin bölgelerine kadar ulaşabilen çok küçük partiküllerden oluşur. Genel olarak aerodinamik çapı 10 mikrometreden (µm) küçük olan partiküller solunabilir toz olarak kabul edilir. Özellikle 4 µm ve daha küçük partiküller alveollere kadar ulaşarak sağlık açısından ciddi riskler oluşturabilir.

Hangi Tozlar Solunabilir?

Silika tozu, kömür tozu, metal tozları, kaynak dumanları, çimento tozu, un tozu, ahşap tozu, pamuk tozu ve çeşitli kimyasal proseslerden kaynaklanan ince partiküller solunabilir toz sınıfına girebilir. Bu tozlar uzun süreli maruziyette meslek hastalıklarına ve solunum sistemi rahatsızlıklarına neden olabilir.

Toplam Toz Nedir?

Toplam toz, çalışma ortamında havada bulunan ve ölçüm cihazı tarafından toplanabilen tüm toz partiküllerinin toplam miktarını ifade eder. Büyük ve küçük boyuttaki tüm partiküller toplam toz kapsamına girer. İş hijyeni değerlendirmelerinde çalışanların maruz kaldığı genel toz yükünün belirlenmesinde kullanılır.

Solunabilir Toz Maruziyetinin Sınır Değeri Nedir?

Solunabilir toz için sınır değer, tozun türüne göre değişiklik göstermektedir. Genel olarak inert (etkisiz) tozlar için yaygın kabul gören mesleki maruziyet sınırı 3 mg/m³ (8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama) olarak kullanılmaktadır. Ancak kristal silika, kömür tozu, asbest ve diğer tehlikeli tozlar için çok daha düşük özel sınır değerler uygulanmaktadır. Bu nedenle değerlendirmelerde ilgili mevzuat ve tozun kimyasal yapısı dikkate alınmalıdır.